شفافسازی توزیع کالا با استفاده از مدل «فرانچایز»
دولت در ماههای اخیر سیاستهای مختلفی را با هدف توسعه عدالت اقتصادی پیادهسازی کرده که «کالابرگ» آخرین نمونه از این اقدامات به شمار میآید. با این حال، کارشناسان بر این باورند که تا زمانی که سیستم توزیع کالا، به ویژه در حوزه کالاهای اساسی، بهبود نیابد، موفقیتهای چندانی در این بخش حاصل نخواهد شد.
وضعیت فعلی سیستم توزیع کالا
یکی از تغییرات عمده اقتصادی که در سال ۱۳۸۹ و در دوران دولت دهم اجرا شد، اصلاح سیستم توزیع به عنوان یکی از ارکان سیاستهای دولتی بود. اما به نظر میرسد که بعد از گذشت نزدیک به یک و نیم دهه، در این حوزه موفقیت چندانی به دست نیامده است. کارشناسان بر این باورند که یکی از ابزارهایی که دولت در سالهای اخیر با حمایت از آن میتوانست بخش زیادی از اصلاحات ساختاری سیستم توزیع را به اجرا درآورد، استفاده از اهرم «فرانچایز» به ویژه در حوزه فروشگاهی و در کالاهای اساسی است.
مدل فرانچایز در توزیع کالا
فرانچایز (Franchise) در توزیع کالا مدلی از همکاری تجاری است که در آن یک شرکت صاحب برند و مدل کسبوکار به یک شخص یا شرکت دیگر اجازه میدهد که کالاها یا خدمات او را تحت همان نام تجاری و چارچوب مشخص توزیع یا عرضه کند. واقعیت این است که سیستم سنتی توزیع در ایران که در خلال دو تا سه دهه گذشته با تأسیس هایپرمارکتها تلاش شده بهبود یابد، همچنان پابرجاست و این مشکل منجر به نابسامانیهایی همچون احتکار کالا و فروش خارج از سیستم شده است.
فرانچایزها به نوعی همان سوپرمارکتهای محلی و بقالیها هستند که با ریسک کمتر، در قالب شبکهای سیستماتیک فعالیت میکنند. با توسعه این مدل، نابسامانیهای حوزه توزیع و فروش خارج از سیستم تا حد زیادی کنترل میشود.
نقش فروشگاههای زنجیرهای
در سالهای اخیر که کشور با چالشهای توزیع کالا مواجه بوده است، فروشگاههای زنجیرهای و سیستمهای توزیع مبتنی بر فرانچایز نقش مؤثری در کنترل و عدالت در توزیع کالا ایفا کردهاند. به عنوان مثال، شرکت فروشگاههای زنجیرهای افق کوروش که ۸۱.۷ درصد از سهام آن متعلق به شرکت مدیریت صنعت خردهفروشی کوروش است، نشان داده است که مدل «فرانچایز» میتواند در بهبود زنجیره توزیع کالا و افزایش دسترسی به کالاهای همسان و هم قیمت، تأثیرگذار باشد.
وضعیت مالی و سهامداری افق کوروش نیز کاملاً شفاف و قابل ردیابی است و ۱۰۰ درصد سهام این فروشگاهها به بخش خصوصی تعلق دارد. بررسیها نشان میدهد که حدود ۵۷.۵ درصد از مالکیت این فروشگاهها بر مبنای روش فرانچایز و ۴۲.۴۸ درصد به صورت اجارهای است که به مشارکت مردمی و ایجاد اشتغال در کشور کمک میکند.
استقلال فروشگاههای زنجیرهای
فروشگاههای زنجیرهای افق کوروش کاملاً از نهادهای نظامی، عمومی و دولتی مستقل هستند و شایعات مربوط به ارتباط این فروشگاهها با نهادهای نظامی و دولتی، از جمله سپاه، بیاساس است. این سیستم که فرصت مناسبی برای توزیع کالا با استفاده از مدل فرانچایز ایجاد کرده، یک الگوی مؤثر در توزیع کالاهای اساسی محسوب میشود.
تجربههای موفقی که شرکتهای مشابه افق کوروش از برندهای مختلف گرفتهاند، همچنین به رشد کسبوکارهای صنعت غذا، رستورانها و کافیشاپها، مانند فستفودهای شیلا و پیتزا سیب منجر شده است. کارشناسان اقتصادی معتقدند که استفاده از مکانیسم «فرانچایز» در شبکه توزیع کالا در کشور ضروری است و باید شرایط لازم برای ورود شرکتهای بخش خصوصی، مشابه تجربیات گلرنگ، فراهم شود.
استفاده از یک برند و سیستم آزمایششده، احتمال شکست را کاهش میدهد و نقش مهمی در آموزش فراهم میکند. تأمین مواد اولیه، تجهیزات و نرمافزارهای مدیریتی، امکان تبادل تجربه با دیگر فرانچایزیها و بهرهمندی از یک شبکه بزرگتر، از جمله مزایای مدل «فرانچایز» هستند که میتوانند آینده شبکه توزیع کالا در کشور را متحول کنند.